Gardło – anatomia i fizjologia

Gardło (pharynx) to wspólny przewód układu pokarmowego i dróg oddechowych, sięgający od podstawy czaszki do poziomu szóstego kręgu szyjnego, przechodząc tam w przełyk.

Jama gardła (cavitas pharyngis) złożona jest z części nosowej gardła (pars nasalis pharyngis), części ustnej gardła (pars oralis pharyngis) i części krtaniowej gardła (pars laryngea pharyngis), które przechodzą jedna w drugą – bez wyraźnych granic.

Gardło (pharynx) – budowa

Gardło jest rurą mięśniową o kształcie nieregularnym, rozpoczynającą się na podstawie czaszki od góry, połączoną od przodu z jamą nosową, poniżej z jamą ustną i wejściem do krtani, od tyłu graniczącą z szyjnym odcinkiem kręgosłupa i zakończoną wejściem do ust przełyku. Wyróżnia się: część nosową, część ustną i część krtaniową gardła. W części ustnej i krtaniowej krzyżują się drogi oddechowa i pokarmowa.

Ściany gardła stanowią przede wszystkim wachlarzowate zwieracze gardła (górny, środkowy i dolny) i dźwigacze gardła (mięsień rylcowo-gardłowy i mięsień podniebienno-gardłowy wraz mięśniem trąbkowo-gardłowym).

Mięśnie zwieracze gardła (musculi constrictores pharyngis), czyli:

• mięsień zwieracz górny gardła (musculus constrictor pharyngis superior),
• mięsień zwieracz środkowy gardła (musculus constrictor pharyngis medius),
• mięsień zwieracz dolny gardła (musculus constrictor pharyngis inferior),

otaczają światło gardła, a w części tylnej w linii środkowej połączone są szwem gardła (raphe pharyngis).

Błonę śluzową gardła (poza częścią nosową gardła) pokrywa nabłonek wielowarstwowy płaski nierogowaciejący (z gruczołami surowiczymi i śluzowymi). W części nosowej gardła błona śluzowa pokryta jest nabłonkiem migawkowym.

Unerwienie czuciowe części nosowej i ustnej gardła pochodzi ze splotu gardłowego; część dolną gardła czuciowo unerwia gałąź wewnętrzna nerwu krtaniowego górnego (pochodzi z nerwu błędnego). Unerwienie ruchowe jest doprowadzane przez nerw językowo-gardłowy i nerw błędny.

Unaczynienie gardła pochodzi z odgałęzień tętnicy szyjnej zewnętrznej (tętnica gardłowa wstępująca, tętnica podniebienna wstępująca i zstępująca, tętnice kanału skrzydłowego). Do części dolnej gardła dochodzą również gałązki tętnicy tarczowej dolnej (od tętnicy podobojczykowej).

Funkcje gardła

Mięśnie gardła zapewniają ruchomość gardła i są istotnym elementem mechanizmu połykania; ruchy perystaltyczne gardła umożliwiają przesuwanie kęsa pokarmowego. Wyróżnia się trzy fazy aktu połykania: ustną, gardłową i przełykową.

Skurcz gardła i utworzenie uwypuklenia na ścianie tylnej (wału Passavanta) oraz uniesienie podniebienia miękkiego pozawalają oddzielić część nosową gardła od jego części ustnej w czasie połykania i mówienia. Przedostawaniu pokarmu do dróg oddechowych w trakcie aktu połykania zapobiega też inny mechanizm: uniesienie krtani, skurcz wejścia do krtani i pochylenie ku tyłowi nagłośni przez ucisk cofającej się nasady języka (co zamyka dalszy odcinek drogi oddechowej w fazie gardłowej). Skurcz mięśnia gardłowego dolnego umożliwia otwarcie „ust przełyku” i dokonanie fazy przełykowej aktu połykania.

W gardle znajduje się pierścień gardłowy chłonny (pierścień Waldeyera), do którego należą;

• migdałek gardłowy, czyli trzeci (tonsilla pharyngealis) – na stropie części nosowej gardła;
• migdałki trąbkowe (tonsillae tubarie) – w okolicach ujść gardłowych trąbek słuchowych, na bocznych ścianach części nosowej gardła;
• migdałki podniebienne (tonsillae palatinae) – w cieśni gardzieli (część ustna gardła);
• grudki chłonne ścian bocznych i tylnej gardła;
• migdałki językowe (tonsillae linguales) – na tylnej części nasady języka;
• skupiska tkanki chłonnej – za łukami podniebiennymi tylnymi.

Migdałki, czyli skupiska grudek limfatycznych położone pod nabłonkiem, ulokowane są na skrzyżowaniu górnych dróg oddechowych z przewodem pokarmowym. Ich zadanie polega na prezentacji antygenów znajdujących się w pokarmie i śluzie dróg oddechowych. Antygeny są zasysane do krypt migdałków, w których powstaje odpowiedź immunologiczna wobec patogenów górnych dróg oddechowych.

Gardło pełni rolę oddechową, w którym powietrze wdychane przez nos (kiedy podniebienie miękkie spoczywa na podstawie języka) jest nawilżane, ogrzewane i oczyszczane.

Gardło, jako jama rezonacyjna, wpływa na barwę głosu, pewne tony harmoniczne może wzmacniać, inne – tłumić. Podczas mowy w warunkach prawidłowych (oddzielenie części nosowej od części ustnej gardła) nie dochodzi do nosowania otwartego.